СИНТАКСИСТІК БЕЛГІЛЕНІМНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
26 52
Кілт сөздер:
синтаксистік белгіленім, формалды грамматика, бағыныңқылық грамматикасы, сөйлем модельдері, тіл корпусы.Аңдатпа
Мақалада синтаксистік белгіленімнің теориялық негіздері жан-жақты қарастырылды. Зерттеу аясында түрлі грамматикалық мектептердің синтаксистік құрылымға қатысты ұстанымдары салыстырмалы түрде талданды. Атап айтқанда, Н. Хомскийдің өзгеріс тудырушы, туындаушы теориясы (трансформациялық, генеративтік), түпкі және беткі синтаксис деңгейлері сараланып, олардың синтаксистік талдау бағдарламаларының аннотация үлгілеріне негіз болғаны көрсетілді.
Л. Теньердің бағыныңқылық грамматикасы дәстүрлі бастауыш-баяндауыш дихотомиясын жоққа шығарып, сөйлемді граф үлгісінде бейнелеуді ұсынды. Оның актанттар теориясы предикаттық етістікке негізделген модель ретінде қарастырылып, қазіргі компьютерлік тіл өңдеу тәжірибесіне ықпалы анықталды. И. Мельчуктың MaTT теориясы синтаксистік валенттілік пен семантикалық актанттарды формалды түрде белгілеудің маңызын дәлелдеп, машиналық аударма мен компьютерлік лексикографияда кеңінен қолданылатыны аталды.
Зерттеудің мақсаты – қазақ тілін синтаксистік тұрғыдан аннотациялаудың ғылыми-теориялық базасын қалыптастыру. Бұл орайда салыстырмалы-сипаттамалы әдіс, формалды грамматика модельдері мен құрылымдық-синтаксистік талдау әдістері басшылыққа алынды. Құрамдық және бағыныңқылық грамматикалардың ерекшеліктері сараланып, қазақ тілінің грамматикалық жүйесіне бағыныңқылық грамматика моделінің икемді екендігі дәйектелді.
«Universal Dependencies» жобасындағы қазақ тілі синтаксистік белгіленімінің мүмкіндіктері мен шектеулері сараланды. «UD» үлгісі тілдерді біріздендіру бағытында тиімді платформа болғанымен, қазақ тілінің синтаксистік белгіленім тәжірибесі бір ғана мақсатпен шектеліп қалмау керек, оның феномендік ерекшеліктері айқындалатын ұлттық корпус мәтіндерінің белгіленімі жасалу керек.
Зерттеу тұжырымдары қазақ тіл біліміндегі синтаксистік аннотацияның теориялық негіздерін қалыптастыруға үлес қосып, ұлттық корпустар үшін практикалық тұрғыдан маңызды болып табылады.
Әдебиеттер тізімі
Жұбанов А.Қ., Жаңабекова А.Ә. Корпустық лингвистика. – Алматы: Қазақ тілі, 2017. – 336 б.
Словарь по языкознанию. Тіл білімі сөздігі / под общ. ред. Э.Д. Сулейменовой. – Алматы: Ғылым, 1998. – 540 с.
Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. – Алматы: Сөздік-словарь, 1998. – 330 б.
Chomsky N. Syntactic Structures. – The Hague: Mouton, 2002. – 117 б.
Хомский Н. Аспекты теории синтаксиса. – М.: Изд. МГУ, 1972. – 117 с.
Tesnière L. Éléments de syntaxe structurale. – Paris: Librairie C. Klincksieck, 1959. – 690 p.
Mel’čuk I.A. Dependency Syntax: Theory and Practice. – Albany: State University of New York Press, 1988. – 428 p.
Universal Dependencies [Electronic resource]. URL: https://universaldependencies.org/treebanks/tr_imst/index.html (date of access 01.05.2025)
KazDT. kazdet: NLA-NU Kazakh Dependency Treebank [Electronic resource]. URL: https://github.com/nlacslab/kazdet (қаралған күні 10.05.2025)
Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. – Алматы: Ғылым, 1992. – 446 б.
Омарұлы Е. Үш томдық шығармалар жинағы: зерттеулер, мақалалар. – Алматы: Алашорда, 2018. – 400 б.
Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Атамұра, 2010. – 608 б.
Жұбанов А.Қ. Қазақ тілтанымындағы статистикалық әдістің орны // Кіт.: Жизнь языка и язык жизни. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – Б. 115–129.
Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. – Алматы: Ғылым, 2002. – 366 б.
Аманжолов С. Қазақ әдеби тілінің қысқаша курсы. – Павлодар: Павлодар мемлекеттік университеті, 2008. – 110 б.
Арғынов Х. Жай сөйлем синтаксисінің методикасы. – Алматы: Мектеп, 1967. – 112 б.
Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 199 б.
Садуақасұлы Ж. Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдердің құрылымдық типтері: филол. ғыл. док. ... дис. – Алматы, 1997. – 305 б.
Қайыров А.Б. Қазіргі қазақ тіліндегі екі құрамды хабарлы жай сөйлемдердің құрылымдық-мағыналық модельдері: филол. ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 1999. – 121 б.
Мұсаева Г.Ә. Жай сөйлемдерді меңгеру динамикасы. – Алматы: Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, 2013. – 137 б.
Жұбанов А.Қ. Қолданбалы лингвистика: формалды модельдер. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 280 б.
Жубанов А.К. Основные принципы формализации содержания казахского текста. – Алматы: Каз НИИНТИ, 2006. – 617 с.
Nivre J. et al. Universal Dependencies v1: A Multilingual Treebank Collection // Proceedings of the Tenth International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2016). – Portorož, Slovenia, 2016. – P. 1659–1666.
Gerdes K., Guillaume B., Kahane S., Perrier G. SUD or Surface-Syntactic Universal Dependencies: An annotation scheme near-isomorphic to UD // Proceedings of the Second Workshop on Universal Dependencies, 2018. – P. 66–74.
REFERENCES
Zhubanov A.Q., Zhanabekova A.A. Korpustyq lingvistika [Corpus linguistics]. – Almaty: Qazaq tіlі, 2017. – 336 b. [In Kazakh]
Slovar po iazykoznaniu. Tіl bіlіmі sozdіgі [Dictionary of Linguistics. Dictionary of Linguistics] / pod obsh. red. E.D. Suleimenovoi. – Almaty: Gylym, 1998. – 540 s. [In Russian and Kazakh]
Salqynbai A., Abaqan E. Lingvistikalyq tusіndіrme sozdіk [Explanatory dictionary of linguistics]. – Almaty: Sozdіk-slovar, 1998. – 330 b. [In Kazakh]
Chomsky N. Syntactic Structures. – The Hague: Mouton, 2002. – 117 b.
Homski N. Aspekty teorii sintaksisa [Aspects of the Theory of Syntax]. – M.: Izd. MGU, 1972. – 117 s. [In Russian]
Tesnière L. Éléments de syntaxe structurale. – Paris: Librairie C. Klincksieck, 1959. – 690 p.
Mel’čuk I.A. Dependency Syntax: Theory and Practice. – Albany: State University of New York Press, 1988. – 428 p.
Universal Dependencies [Electronic resource]. URL: https://universaldependencies.org/treebanks/tr_imst/index.html (date of access 01.05.2025)
KazDT. kazdet: NLA-NU Kazakh Dependency Treebank [Electronic resource]. URL: https://github.com/nlacslab/kazdet (қaralғan kүnі 10.05.2025)
Baitursynov A. Tіl taglymy [The study of language]. – Almaty: Gylym, 1992. – 446 b. [In Kazakh]
Omaruly E. Ush tomdyq shygarmalar zhinagy: zertteuler, maqalalar [Collected works in three volumes: studies, articles]. – Almaty: Alashorda, 2018. – 400 b. [In Kazakh]
Zhubanov Q. Qazaq tіlі zhonіndegі zertteuler [Studies on the Kazakh language]. – Almaty: Atamura, 2010. – 608 b. [In Kazakh]
Zhubanov A.Q. Qazaq tіltanymyndagy statistikalyq adіstіn orny [The role of the statistical method in Kazakh linguistics] // Kіt.: Zhizn iazyka i iazyk zhizni. – Almaty: Qazaq universitetі, 2004. – B. 115–129. [In Kazakh]
Amanzholov S. Qazaq tіlі teoriasynyn negіzderі [Fundamentals of the theory of the Kazakh language]. – Almaty: Gylym, 2002. – 366 b. [In Kazakh]
Amanzholov S. Qazaq adebi tіlіnіn qysqasha kursy [Short course of the Kazakh literary language]. – Pavlodar: Pavlodar memlekettіk universitetі, 2008. – 110 b. [In Kazakh]
Argynov H. Zhai soilem sintaksisіnіn metodikasy [Methods of simple sentence syntax]. – Almaty: Mektep, 1967. – 112 b. [In Kazakh]
Amіr R., Amіrova Zh. Zhai soilem sintaksisі [Simple sentence syntax]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2003. – 199 b. [In Kazakh]
Saduaqasuly Zh. Qazaq tіlіndegі bіr quramdy soilemderdің qurylymdyq tipterі: filol. gyl. dok. ... dis. [Structural types of one-member sentences in Kazakh: dis.]. – Almaty, 1997. – 305 b. [In Kazakh]
Qaiyrov A.B. Qazіrgі qazaq tіlіndegі ekі quramdy habarly zhai soilemderdіn qurylymdyq-magynalyq modelderі: filol. gyl. kand. ... dis. [Structural-semantic models of two-member declarative simple sentences in modern Kazakh: dis.]. – Almaty, 1999. – 121 b. [In Kazakh]
Musaeva G.A. Zhai soilemderdі mengeru dinamikasy [Dynamics of mastering simple sentences]. – Almaty: Al-Farabi atyndagy Qazaq ulttyq universitetі, 2013. – 137 b. [In Kazakh]
Zhubanov A.Q. Qoldanbaly lingvistika: formaldy modelder [Applied linguistics: formal models]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2006. – 280 b. [In Kazakh]
Zhubanov A.K. Osnovnye principy formalizacii soderzhania kazahskogo teksta [Basic principles of formalization of Kazakh text content]. – Almaty: Kaz NIINTI, 2006. – 617 s. [In Russian
Nivre J. et al. Universal Dependencies v1: A Multilingual Treebank Collection // Proceedings of the Tenth International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2016). – Portorož, Slovenia, 2016. – P. 1659–1666.
Gerdes K., Guillaume B., Kahane S., Perrier G. SUD or Surface-Syntactic Universal Dependencies: An annotation scheme near-isomorphic to UD // Proceedings of the Second Workshop on Universal Dependencies, 2018. – P. 66–74.
