ЭТНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ МӘДЕНИ БІРЕГЕЙЛІКТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ АГИОАНТРОПОНИМДЕРДІҢ РӚЛІ
6 18
Кілт сөздер:
тҥркі халықтары, агиоантропоним, этникалық сана, мәдени қҧндылық, рухани сабақтастық, этномәдени дәстҥр.Аңдатпа
Мақалада агиоантропонимдердің этникалық және мәдени бірегейлікті қалыптастырудағы рӛлі және қазіргі тҥркі халықтарында қолданылуы қарастырылады. Тҥркі халықтарының тҧрмыс-тіршілігі, таным-тҥсінігі, салт-дәстҥрі, дҥниетанымы, эстетикалық талғамы, сезімінің, ой-санасының, қҧндылықтары мен наным-сенімдерінің маңызды элементі болып табылатын агиоантропонимдер мәдениет пен дәстҥрлі қҧндылықтарды тасымалдаушы қҧрал. Есім маңызды әлеуметтік нышан, ол жеке тҧлғаның элементі ретінде ғана емес, сонымен бірге діни және мәдени мҧраның кӛрсеткіші ретінде ӛте бағалы. Тҥркі халықтарының ат қоюға байланысты кӛптеген салт-дәстҥрлерінің рухани тамыры тереңде жатыр. Орта ғасырларда ат қою дәстҥрі кӛшпелі болмыска тән ой-сана мен таным ӛрiстің, ислам ықпалы және тҥркі мәдениетінің тоғысуы нәтижесінде қалыптасты. Сондықтан, агиоантропонимдердің ҧлт санасындағы ізін анықтау, бҥгінгі ахуалының дәстҥрлі негізіне сай қалыптасуына ықпал ету, осы екеуінің негізінде теолингвистикалық ерекшеліктерін айқындау бҧл зерттеудің нысанына айналып отыр.
Зерттеуде агиоантропонимдер әлеуметтік наным-сенімдерді қалыптастыратын элемент, әлеуметтік және рухани контексте этникалық бірегейлікті сақтайтын қҧндылық ретінде қарастырылды. Агиоантропонимдер тҥркі-ислам дҥниетанымының мәдени, діни және әлеуметтік тҧрғыдағы сабақтастығын қамтамасыз ете отырып, ӛткен мен бҥгін арасындағы кӛпір қызметін атқарады және этникалық сана мен мәдени жадыны қалыптастыру ҥлесін айқындайды. Зерттеудің мақсаты – мәдени мҧраны сақтаудағы және жаһандық мәдени байланыстарды дамытудағы агиоантропонимдердің рӛлін қарастыру. Исламға дейінгі тҥркілердің ат қою дәстҥрін қарастыра отырып, агиоантропонимдердің ислам дінін қабылдауымен қалай кең тарағаны қарастырылды. Қазіргі агиоантропонимдердің мағынасы мен қолданылуы социологиялық зерттеулер арқылы талданды. Зерттеу мақсатына сай қҧрастырылған сҧрақтар арқылы агиоантропонимдердің қолданылу қарқыны сараланды.
Әдебиеттер тізімі
Godri B. Yöresel Beğeni ve Kültürel Etkileşimin Ses Eğitimi Üzerindeki Etkisi: Yüksek Lisans Tezi. – İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2014. –134 s.
Жҧбанов Қ. Қазақ тілі жӛніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 409 б.
Назаров Р.Р. Этнолингвистика: история и современность // Международная научно-практическая конференция «Лингвистика, лингводидактика, лингвокультурология: актуальные вопросы и перспективы исследования». Москва, 15 июня 2020 г. – М.: РГГУ, 2020. – С. 28–30.
Мустафина Р.М. Представления, культы, обряды у казахов. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 176 с.
Керімбаева А. Қазақ тіліндегі сакралды атаулардың этнолингвистикалық сипаты: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2007. – 25 б.
Dîvân-ı Hikmet, Hoca Ahmed Yesevî / Editör: Mustafa Tatcı. – Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 2017. – 496 s.
. الاس اًء انسس تده اُخ وادػ حُ ػثذ انسلاو محمد تذو .ٌ تىاسطح: ػثذ انسلاو محمد تذو .ٌ تفاص مُ ان شُش: انقاهشج داس ان ؼًاسف 5991 8. Köprülü M.F. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. – Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1966. – 467 s.
Kafesoğlu İ. Türk milli kültürü. – İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2019. – 447 s. 10. Жанҧзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы: Лингвистикалық және тарихи-этнографиялық талдау. – Алматы: Ғылым, 1971. – 216 б. 11. Игиликова С., Сҥйерқҧл Б. Қазақ ономастика кеңістігіндегі араб тілінен енген антропонимдердің теолингвистикалық ерекшеліктері // ҚазҦУ Хабаршысы, Филология сериясы. – 2018. – №170 (2). – Б. 168–178.
Нуров М.Н. Бала ӛмірге келгенде істелетін әдептер. [Электронды ресурс]. URL: https://www.ihsan.kz/kk/articles/view/34 (қаралған кҥні 14.09.2024)
Günay Ü., Güngör H. Türk Din Tarihi. – İstanbul: Laçin, 1998. – 537 s.
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). [Elektronik kaynak]. URL: https://www.tuik.gov.tr/ (inceleme tarihi 14.09.2024)
Нҧртазина Н. Қазақ мәдениеті және ислам (тарихи-мәдениеттанулық зерттеу). – Алматы: Ӛнер, 2002. – 208 б.
Нуртазина Н.Д. Ислам в истории Казахстана: новые подходы и итоги изучения проблемы за 30-летие Независимости (1991–2021) // Вестн. Каз. нац. ун-та. Сер. историч. – 2021. – №3(102). – С. 3–11.
Blainey G. A Short History of Christianity: Essentials of the Christian life. – SPCK, 2016. – 640 p.
Ахметжанова Г. А., Баймусаева Б. Ш., Ниетбайтеги К. А. Антропонимы как хранители культурной информации //Филологические науки. Вопросы теории и практики. – 2012. – №. 7-2. – С. 30–33.
REFERENCES
Godri B. Yöresel Beğeni ve Kültürel Etkileşimin Ses Eğitimi Üzerindeki Etkisi [The effect of regional regard and cultural interaction on voice training]: Yüksek Lisans Tezi. – İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2014. –134 s. [in Turkish]
Zhubanov Q. Qazaq tіlі zhonіndegі zertteuler [Studies on the Kazakh language]. – Almaty: Gylym, 1999. – 409 b. [in Kazakh]
Nazarov R.R. Etnolingvistika: istoria i sovremennost [Ethnolinguistics: history and modernity] // Mezhdunarodnaia nauchno-prakticheskaia konferencia «Lingvistika, lingvodidaktika, lingvokulturologia: aktualnye voprosy i perspektivy issledovania». Moskva, 15 iiunia 2020 g. – M.: RGGU, 2020. – S. 28–30. [in Russian]
Mustafina R.M. Predstavlenia, kulty, obriady u kazahov [Representations, cults, rituals among the Kazakhs]. – Almaty: Qazaq universitetі, 1992. – 176 s. [in Russian]
Kerіmbaeva A. Qazaq tіlіndegі sakraldy ataulardyn etnolingvistikalyq sipaty: filol. gyl. kand. ... avtoref. [Ethnolinguistic characteristics of sacred names in the Kazakh language: abstract]. – Almaty, 2007. – 25 b. [in Kazakh]
Dîvân-ı Hikmet, Hoca Ahmed Yesevî [Divan-i Hikmet, Hodja Ahmed Yesevi] / Editör: Mustafa Tatcı. – Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 2017. – 496 s. [in Turkish]
Abd al Salam Muhammad Badawi. al-Asma al-husna: Tajalliyat wa-adiyah [The Beautiful Names of God: Manifestations and Supplications]. – Cairo: Dar al-Ma'arif, 1990. [in Arabic]
Köprülü M.F. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar [The First Sufis in Turkish Literature]. – Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1966. – 467 s. [in Turkish]
Kafesoğlu İ. Türk milli kültürü [Turkish national culture]. – İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2019. – 447 s. [in Turkish]
Zhanuzaqov T. Qazaq esіmderіnіn tarihy: Lingvistikalyq zhane tarihi-etnografialyq taldau [The history of Kazakh names: Linguistic and historical-ethnographic analysis]. – Almaty: Gylym, 1971. – 216 b. [in Kazakh]
Igilikova S., Suierqul B. Qazaq onomastika kenіstіgіndegі arab tіlіnen engen antroponimderdіn teolingvistikalyq erekshelіkterі [Theolinguistic features of anthroponyms imported from Arabic in the Kazakh onomastics space] // QazUU Habarshysy, Filologia seriasy. – 2018. – №170 (2). – B. 168–178. [in Kazakh]
Nurov M.N. Bala omіrge kelgende іsteletіn adepter. [Electronic resource]. URL: https://www.ihsan.kz/kk/articles/view/34 (date of access 14.09.2024) [in Kazakh]
Günay Ü., Güngör H. Türk Din Tarihi [Turkish Religious History]. – İstanbul: Laçin, 1998. – 537 s. [in Turkish]
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) [Turkish Statistical Institute]. [Electronic resource]. URL: https://www.tuik.gov.tr/ (date of access 14.09.2024) [in Turkish]
Nurtazina N. Qazaq madenietі zhane islam (tarihi-madeniettanulyq zertteu) [Kazakh culture and Islam (historical and cultural research)]. – Almaty: Oner, 2002. – 208 b. [in Kazakh]
Nurtazina N.D. Islam v istorii Kazahstana: novye podhody i itogi izuchenia problemy za 30-letie Nezavisimosti (1991–2021) [Islam in the history of Kazakhstan: new approaches and results of studying the problem over the 30th anniversary of independence (1991–2021)] // Vestn. Kaz. nac. un-ta. Ser. istorich. – 2021. – №3(102). – S. 3–11. [in Russian]
Blainey G. A Short History of Christianity: Essentials of the Christian life. – SPCK, 2016. – 640 p.
Ahmetzhanova G.A., Baimusaeva B.Sh., Nietbaitegi K.A. Antroponimy kak hraniteli kulturnoi informacii [Anthroponyms as keepers of cultural information] // Filologicheskie nauki. Voprosy teorii i praktiki. – 2012. – №. 7-2. – S. 30-33. [in Russian]
