ТҤРКІ ТІЛДЕРІНДЕГІ КОМПЬЮТЕРЛІК ТЕРМИНОЛОГИЯ: АППАРАТТЫҚ ҚАМТЫМ АТАУЛАРЫНЫҢ ЖАСАЛЫМЫ
16 20
Кілт сөздер:
терминология, тҥркі тілдері, ортақ терминқор, ақпараттық технология, термин.Аңдатпа
Зерттеу жҧмысында тҥркология саласында осы уақытқа дейін айтылып келе жатқан мәселелердің бірі тҥркі тілдерінің ортақ терминқорын қалыптастыруы қарастырылады. Мақаланың мақсаты – осы мәселе тӛңірегінде тҥркі тілдерінде қалыптасқан компьютер терминологиясының аппараттық қамтым бӛлімінің терминдеріне талдау жасау. Аппараттық қамтым дегеніміз – ақпараттық технология саласындағы бағдарламаларды, оларды қҧрастыру мен ӛңдеуді қоспайтын бӛлігін, керісінше осы процестерді жҥзеге асыратын есептеуіш қҧрылғының электрондық және механикалық бӛліктерін қамтитын бӛлімі. Мақалада талдау жасау ҥшін іріктемеге негізгі 15 қҧрылғының атауы таңдалып алынды. Қазақ, қырғыз, ӛзбек, әзірбайжан, тҥрікмен, тҥрік тілдеріндегі терминдер ӛзара салыстырылып және орыс, ағылшын тілдеріндегі терминдермен салғастырылды. Әр терминнің анықтамалары берілді және әр сӛздің этимологиясы сӛздіктердің кӛмегімен анықталды.
Мақалада тҥркі тілдеріндегі ақпараттық технология терминжасамның кӛзі ретінде тҥркі тілдеріне ортақ сӛздік қор, араб және парсы тілдерінен енген кірме сӛздер, европалық тілдердің негізі кӛрсетілді. Зерттеу нәтижесінде аппараттық қамтым терминдерін жасауда басым бӛлікті латын тілінен енген сӛздердің негізі қҧрайтындығы анықталды. Зерттеу жҧмысында жҥргізілген талдау нәтижесін талқылап, қорыта келгенде тҥркі тілдерінің ортақ терминқорын қалыптастыруда жасалуы керек жҧмыстар көрсетілді.
Әдебиеттер тізімі
Гринев-Гриневич С.В., Сорокина Э.А., Молчанова М.А. Еще раз к вопросу об определении термина // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Теория языка. Семиотика. Семантика. – 2022. – Т. 13. – № 3. – С. 710–729.
Первый Всесоюзный Тюркологический Съезд. – Баку: Нагыл Еви, 2011. – 283 с.
Мамаева Г. Тҥбі бір тҥркі терминдері // ЕҦУ хабаршысы. – 2019. – №3 (128). – Б. 129-136. 4. Naskali E.G. Türk dünyası gramer terimleri kılavuzu. – Ankara: TDK Yayınları, 1997. – 190 s.
Бегимова Г.А. Дипломатиялық терминдер: таным және мағына (қазақ және тҥрік тілдерінің материалдары негізінде). – Алматы: Қазақ университеті, 2012. – 116 б.
Ысқақҧлы Д. Тҥркілік ортақ термин негіздері. – Алматы: Таңбалы, 2014. – 157 б.
Қҧрманбайҧлы Ш., Дадабаев Х., Акалин Ш., Закиев М. Тҥркі тілдерінің терминжасамы (қазақ, әзербайжан, ӛзбек, татар, қырғыз, тҥрік терминжасамы бойынша): ҧжымдық зерттеу. – Астана: Ғылым, 2018. – 371 б.
Minsafina A. Çağdaş türk dillerinde ortak terminoloji geliştirme imkân ve yöntemleri: Doktora tezi. – Istanbul, 2020. – 316 s.
Ilker A. Türk dünyasında terim çalışmaları. – Ankara: Turk Dil Kurumu, 2023. – 409 s.
Bazarbayeva Z., Ospangaziyeva N. Historical foundations of narrow vowels in the turkic (kipchak) languages // Tiltanym. – 2024. – №(1). – Б. 5–12. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-1-5-12
Seitbekova A., Мамырбек Г., Malbakov M., Seidamat,A., Zhorabay T. Semantic analysis of the linguistic heritage of the golden horde period: based on the material of ―gulistan bit-turki‖ by seif sarai and ―khosrov and shirin‖ by qutb. // Forum for Linguistic Studies. – 2024. – №6(5). – P. 116–130. https://doi.org/10.30564/fls.v6i5.7175
Davlatova S., Mapaeva N., Chotikeeva K., Tahirova N., Turgunbaeva S., Dzhumaeva Z., Abdullaeva Z. Body structure and names of disease in the dictionary by mahmut kashkari and their relationship with modern kyrgyz language // Open Journal of Modern Linguistics. – 2021. –№11(02). – P. 201–211. https://doi.org/10.4236/ojml.2021.112016
Rahimzade D. Semantic adaptation of arabic loanwords in turkic languages (based on oghuz languages) // Journal for Educators, Teachers and Trainers JETT. – 2021. – №12(4). https://doi.org/10.47750/jett.2021.12.04.05
Sağın-Şimşek Ç. Antonova-Ünlü E. A hearer-based analysis of turkish–azerbaijani receptive multilingual communication // International Journal of Bilingualism. – 2017. – №23(4). – P. 843–855. https://doi.org/10.1177/1367006917703457
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми тҥсіндірме сӛздігі «Информатика және компьютерлік техника». – Алматы: Мектеп, 2002. – 456 б. 16. Online etymology dictionary. [Electronic resource]. URL: www.etymonline.com (қаралған кҥні 17.06.2024)
Akalın H.Ş. vd. Bilgisayar Terimleri Karşılıklar Kılavuzu. – Ankara: TDK Yayını, 2013. – 527 s.
Kubbealtı lugatı. [Elektronik kaynak]. URL: https://www.lugatim.com/s/TEVK%C4%B0L (қаралған кҥні 17.06.2024)
Лексикаграфический интернет-портал: онлайн-словари русского языка. [Электронный ресурс]. URL: https://lexicography.online/ (қаралған кҥні 17.06.2024)
Қазақ тілінің сӛздіктер базасы. [Электронды ресурс]. URL: https://sozdikqor.kz/ (қаралған кҥні 17.06.2024)
Britannica. [Electronic resource]. URL: https://www.britannica.com/ (қаралған кҥні 18.06.2024)
Collins dictionary. [Electronic resource]. URL: https://www.collinsdictionary.com/ (қаралған кҥні 18.06.2024)
Cambridge dictionary. [Электронды ресурс]. URL: https://dictionary.cambridge.org (қаралған кҥні 17.06.2024)
Nagima I., Saule A., Aisulu N., Dana P., Mukhtar Ҥ. Cross-Linguistic Analysis of Latin-Derived Terms: Implications for Language Policy in Multilingual Societies // Journal of Ecohumanism. – 2024. – №3(8). https://doi.org/10.62754/joe.v3i8.5606
Xodjayeva N.A. O'zbek tilida lotin so‘zlari ―tirik lotin tili‖ //Academic research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №2. – S. 143–150.
Қҧрманбайҧлы Ш. Жалпытҥріктік терминқор қалыптастырудың негізі – терминжасам мен терминалмасым // X Халықаралық Тҥркология конгресі (Қазіргі заманғы тҥркология: ғылыми парадигмалары және пәнаралық сипаты) материалдарының жинағы. Тҥркістан, 17-20 қазан 2023. – Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları, 2023. – S. 2–14.
REFERENCES
Grinev-Grinevich S.V., Sorokina E.A., Molchanova M.A. Eshe raz k voprosu ob opredelenii termina [Once again, to the question of the definition of the term] // Vestnik Rossiskogo universiteta druzhby narodov. Seria: Teoria iazyka. Semiotika. Semantika. – 2022. – T. 13. – №3. – S. 710–729. [in Russian]
Pervyi Vsesoiuznyi Tiurkologicheski Siezd [First All-Union Turkic Congress]. – Baku: Nagyl Evi, 2011. – 283 s. [in Russian]
Mamaeva G. Tubі bіr turkі terminderі [Common Turkic Terms of the Same Origin] // EUU habarshysy. – 2019. – №3 (128). – B. 129–136. [in Kazakh]
Naskali E.G. Türk dünyası gramer terimleri kılavuzu [Guide to Grammatical Terms of the Turkic World]. – Ankara: TDK Yayınları, 1997. – 190 s. [in Turkish]
Begimova G.A. Diplomatialyq terminder: tanym zhane magyna (qazaq zhane turіk tіlderіnіn materialdary negіzіnde) [Diplomatic Terms: Cognition and Meaning (Based on the Materials of the Kazakh and Turkish Languages)]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2012. – 116 b. [in Kazakh]
Ysqaquly D. Turkіlіk ortaq termin negіzderі [Foundations of Common Turkic Terminology]. – Almaty: Tanbaly, 2014. – 157 b. [in Kazakh]
Qurmanbaiuly Sh., Dadabaev H., Akalin Sh., Zakiev M. Turkі tіlderіnіn terminzhasamy (qazaq, azerbaizhan, ozbek, tatar, qyrgyz, turіk terminzhasamy boiynsha): uzhymdyq zertteu [Term Formation in Turkic Languages: (Kazakh, Azerbaijani, Uzbek, Tatar, Kyrgyz, and Turkish Term Formation) – A Collective Study]. – Astana: Gylym, 2018. – 371 b. [in Kazakh]
Minsafina A. Çağdaş türk dillerinde ortak terminoloji geliştirme imkân ve yöntemleri: Doktora tezi [Possibilities and methods of developing common terminology in contemporary Turkish languages: Doctoral thesis]. – Istanbul, 2020. – 316 s. [in Turkish]
Ilker A. Türk dünyasında terim çalışmaları [Term studies in the Turkish world]. – Ankara: Türk Dil Kurumu, 2023. – 409 s. [in Turkish]
Bazarbayeva Z., Ospangaziyeva N. Historical foundations of narrow vowels in the turkic (kipchak) languages // Tiltanym. – 2024. – №(1). – B. 5–12. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-1-5-12 8. Seitbekova A., Mamyrbek G., Malbakov M., Seidamat,A., Zhorabay T. Semantic analysis of the linguistic heritage of the golden horde period: based on the material of ―gulistan bit-turki‖ by seif sarai and ―khosrov and shirin‖ by qutb. // Forum for Linguistic Studies. – 2024. – №6(5). – P. 116–130. https://doi.org/10.30564/fls.v6i5.7175
Davlatova S., Mapaeva N., Chotikeeva K., Tahirova N., Turgunbaeva S., Dzhumaeva Z., Abdullaeva Z. Body structure and names of disease in the dictionary by mahmut kashkari and their relationship with modern kyrgyz language // Open Journal of Modern Linguistics. – 2021. –№11(02). – P. 201–211. https://doi.org/10.4236/ojml.2021.112016
Rahimzade D. Semantic adaptation of arabic loanwords in turkic languages (based on oghuz languages) // Journal for Educators, Teachers and Trainers JETT. – 2021. – №12(4). https://doi.org/10.47750/jett.2021.12.04.05
Sağın-Şimşek Ç. Antonova-Ünlü E. A hearer-based analysis of turkish–azerbaijani receptive multilingual communication // International Journal of Bilingualism. – 2017. – №23(4). – P. 843–855. https://doi.org/10.1177/1367006917703457
Qazaq tіlі terminderіnіn salalyq gylymi tusіndіrme sozdіgі «Informatika zhane kompiuterlіk tehnika» [Scientific explanatory dictionary of Kazakh language terms ―Informatics and computer technology‖]. – Almaty: Mektep, 2002. – 456 b. [in Kazakh]
Online etymology dictionary. [Electronic resource]. URL: www.etymonline.com (date of access 17.06.2024)
Akalın H.Ş. vd. Bilgisayar Terimleri Karşılıklar Kılavuzu [Computer Terms Equivalents Guide]. – Ankara: TDK Yayını, 2013. – 527 s. [in Turkish]
Kubbealtı lugatı [Kubbealti lugat]. [Electronic resource]. URL: https://www.lugatim.com/s/TEVK%C4%B0L (date of access 17.06.2024) [in Turkish]
Leksikagraficheski internet-portal: onlain-slovari russkogo iazyka [Lexicographic Internet portal: online dictionaries of the Russian language]. [Electronic resource]. URL: https://lexicography.online/ (date of access 17.06.2024) [in Russian]
Qazaq tіlіnіn sozdіkter bazasy [Database of dictionaries of the Kazakh language]. [Electronic resource]. URL: https://sozdikqor.kz/ (date of access 17.06.2024) [in Kazakh]
Britannica. [Electronic resource]. URL: https://www.britannica.com/ (date of access 18.06.2024)
Collins dictionary. [Electronic resource]. URL: https://www.collinsdictionary.com/ (date of access 18.06.2024)
Cambridge dictionary. [Electronic resource]. URL: https://dictionary.cambridge.org (date of access 17.06.2024)
Nagima I., Saule A., Aisulu N., Dana P., Mukhtar Ҥ. Cross-Linguistic Analysis of Latin-Derived Terms: Implications for Language Policy in Multilingual Societies // Journal of Ecohumanism. – 2024. – №3(8). https://doi.org/10.62754/joe.v3i8.5606
Xodjayeva N.A. O'zbek tilida lotin so‘zlari ―tirik lotin tili‖ [Latin words in Uzbek are ―living Latin‖.] //Academic research in educational sciences. – 2021. – T. 2. – №2. – S. 143–150. [in Uzbek]
Qurmanbaiuly Sh. Zhalpyturіktіk terminqor qalyptastyrudyn negіzі – terminzhasam men terminalmasym [The basis for the formation of a common term - term formation and exchange of terms] // X Halyqaralyq Turkologia kongresі (Qazіrgі zamangy turkologia: gylymi paradigmalary zhane panaralyq sipaty) materialdarynyn zhinagy. Turkіstan, 17-20 qazan 2023. – Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları, 2023. – S. 2–14. [in Kazakh]
