ЖАРАТЫЛЫСТАНУ БАҒЫТЫНДА ДАЛАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕДЕ ӚСІМДІКТЕРДІ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНУ
6 12
Кілт сөздер:
жаратылыстану әдістері, далалық тәжірибе, ботаника, ӛсімдік жамылғысы, гербарий, анатомиялық-морфологиялық талдау, зерттеушілік қҧзыреттілік.Аңдатпа
Мақалада жаратылыстану бағытында далалық тәжірибеде ӛсімдіктерді зерттеу әдістерін кешенді тҥрде қолданудың ғылыми, әдістемелік және педагогикалық негіздері жан-жақты қарастырылды. Зерттеудің мақсаты – табиғи орта жағдайында ӛсімдіктердің морфологиялық, анатомиялық және экологиялық ерекшеліктерін кешенді зерттеу арқылы жаратылыстану әдістерінің білім алушылардың ғылыми ойлау қабілетін, зерттеушілік дағдыларын және экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы тиімділігін анықтау. Зерттеу Тҥркістан қаласының флорасы мысалында, «Ботаника» пәні аясында далалық тәжірибелер ҧйымдастыру арқылы жҥзеге асырылды. Зерттеу барысында бақылау, геоботаникалық сипаттама, гербарий ҥлгілерін жинау, анатомиялық-морфологиялық талдау, геоақпараттық картографиялау сияқты ғылыми әдістер кешенді тҥрде қолданылды. ГАЖ технологияларының интеграциясы ӛсімдіктердің кеңістіктік таралу заңдылықтарын, тҥрлік әртҥрліліктің қҧрылымдық ерекшеліктерін және урбанизация әсерін нақты сандық деректер негізінде сипаттауға, сондай-ақ ӛсімдік қауымдастықтарының кеңістіктік ҧйымын визуализациялауға мҥмкіндік берді. Нәтижелер ӛсімдіктердің экологиялық бейімделу деңгейін, биологиялық тҧрақтылығын және абиотикалық факторлармен ӛзара байланысын анықтауға жағдай жасады. Зерттеу барысында алынған деректер білім алушылардың практикалық тәжірибесін байытып, эмпирикалық бақылау жҥргізу, далалық және зертханалық материалдарды сандық талдау, ғылыми қорытынды жасау дағдыларын едәуір жетілдірді. Авторлар жаратылыстану әдістерін далалық тәжірибелер арқылы қолдану биологияны оқытудағы зерттеушілік парадигманы кҥшейтіп, теория мен практиканы интеграциялаудың, сондай-ақ болашақ биолог мамандардың кәсіби қҧзыреттілігін арттырудың тиімді ҥлгісі екенін айқындады.
Әдебиеттер тізімі
Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor. Occupational Outlook Handbook, Environmental Scientists and Specialists [Electronic resource]. URL: https://www.bls.gov/ooh/life-physical-and-social-science/environmental-scientists-and-specialists.htm (date of access 04.12.2024)
Barrows C.W., Murphy-Mariscal M.L., Hernandez R.R. At a crossroads: The nature of natural history in the twenty-first century // Bioscience. – 2016. – Vol. 66, No. 7. – P. 592–599. https://doi.org/10.1093/biosci/biw043
Colon J., Tiernan N., Oliphant S., Shirajee A., Flickinger J., Liu H., Francisco-Ortega J., McCartney M. Bringing botany into focus: Addressing plant blindness in undergraduates through an immersive botanical experience // Bioscience. – 2020. – Vol. 70. – P. 887–900. https://doi.org/10.1093/biosci/biaa089
Henkhaus N.A., Busch W., Chen A., Colón-Carmona A., Cothran M., Diaz N., et al. Removing systemic barriers to equity, diversity, and inclusion: Report of the 2019 plant science research network workshop ―Inclusivity in the plant sciences‖ // Plant Direct. – 2022. – Vol. 6, No. 8. – P. e432. https://doi.org/10.1002/pld3.432
Ишмуратова М.Ю. Оценка возможностей развития научных исследований ботанического профиля в Центральном Казахстане // Вестник Карагандинского университета. Серия «Биология. Медицина. География». – 2012. – №3 (67). – С. 13–18. / Ishmuratova M.Iu. Ocenka vozmozhnostei razvitia nauchnyh issledovani botanicheskogo profilia v Centralnom Kazahstane [Assessment of the possibilities for the development of scientific research of a botanical profile in Central Kazakhstan] // Vestnik Karagandinskogo universiteta. Seria «Biologia. Medicina. Geografia». – 2012. – №3 (67). – S. 13–18. [in Russian]
Лосева И.В. Сырьевая база лекарственных растений Казахстана и ее рациональное использование: учебно-методическое пособие. – Караганда: Изд-во Карагандинского университета, 2008. – 110 с. / Loseva I.V. Syrievaia baza lekarstvennyh rasteni Kazahstana i ee racionalnoe ispolzovanie: uchebno-metodicheskoe posobie [The raw material base of medicinal plants of Kazakhstan and its rational use: an educational and methodological guide]. – Karaganda: Izd-vo Karagandinskogo universiteta, 2008. – 110 s. [in Russian]
Auffret A.G., Ekholm A., Hämäläinen A., et al. Can field botany be effectively taught as a distance course? Experiences and reflections from the COVID-19 pandemic // Journal of Biological Education. – 2021. – Vol. 55 (4). – P. 356–369. https://doi.org/10.1093/aobpla/plab079
Zani G. Botanical priming helps overcome plant blindness // Biological Journal of the Linnean Society. – 2022. – Vol. 135 (2). – P. 254–266. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2022.101808
Pany P., Kampourakis K., Schönborn K.J. Measuring Students‘ Plant Awareness: A Prerequisite for Botanical Literacy // Plants. – 2022. – Vol. 11 (8). – P. 1103–1116. https://doi.org/10.1080/00219266.2022.2159491
Daru B.H. Tracking hidden dimensions of plant biogeography from herbarium data // New Phytologist. – 2025. – Vol. 239 (1). – P. 5–14. https://doi.org/10.1111/nph.70002 11. Ferreira S., Simões H. Biodiversity Conceptualization and Plant Blindness in Portuguese Student Teachers //Science Education International. – 2024. – Т. 35. – №. 4. – С. 330-337. https://doi.org/10.33828/sei.v35.i4.4 12. Jeronen E., Palmberg I., Yli-Panula E. Teaching methods in biology education and sustainability education including outdoor education for promoting sustainability – A literature review //Education Sciences. – 2016. – Т. 7. – №1. – P. 1–19. https://doi.org/10.3390/educsci7010001
